در بازار سرمایه در کشورهای گوناگون قانون هایی برای حمایت از سرمایه گذاران وجود دارد. چارچوب هایی که سرمایه گذاران های موجود در بورس می توانند با آن حداکثر امنیت به خرید و فروش بپردازند. در بازار بورس اوراق بهادار تهران و شرکت های فرابورس ایران نیز این قانون ها وجود دارد. از سال ۱۳۸۲ برای کمک به امنیت معاملات سهام از حجم مبنا استفاده می شود. این ابزار باعث می‌شود که نوسانات غیر متعارف و کاذب برای سهم ها به وجود نیاید. در ابتدا بهتر است قیمت پایانی را تعریف کنیم.

 قیمت پایانی

قیمت پایانی سهم را می توان به صورت ساده اینگونه بیان کرد که، بر اساس میانگین وزنی معاملات در یک روز قیمت پایانی آن سهم به وجود می آید. چیزی که قیمت پایانی در بورس تهران را از نمادهای فرابورس  جدا می‌کند میزان حجم نماد تعیین شده از سوی این بازار هاست. مطابق با دستورالعمل های به کار برده شده در فرابورس حجم مبنا برای تمامی نمادها این بازار عدد ۱ در نظر گرفته می شود. برای همین منظور از قیمت پایانی در هر یک از نمادهای فرابورسی برابر با میانگین موزون معاملات انجام شده در روز خواهد بود. نمادهای بورسی باید برای به دست آوردن قیمت پایانی روز عدد حاصل از میانگین وزنی را متناسب با حجم مبنا تعیین شده برای آن نماد تعدیل کنند. باید بدانید که از تاریخ ۱۲ اسفند ۹۸ حجم مبنا در شرکت‌های بورسی تغییر کرده است. در شرکت های فرابورسی نیز حجم مبنا برای محاسبه قیمت پایانی قرار داده شده است دیگر حجم مبنای این شرکت ها یک نیست.

 حجم مبنا

حجم مبنا آن مقدار از یک نوع اوراق بهادار است که باید در هر روز مورد خرید و فروش قرار گیرد تا تمام درصد تغییرات مجاز در آن روز در تعیین قیمت روز بعد لحاظ شود. هدف از تعیین حجم مبنا این است که سرمایه گذاران بازار مطمئن باشند که نوسانات قیمت سهام برای خرید داد و ستد تعداد مشخصی از سهام شرکت می باشد و در نتیجه این حجم می‌تواند مانع از ایجاد قیمت‌های کاذب در بازار شود. تعداد حجم مبنا سهم  بر اساس قیمت پایانی سهام در آخرین روز معاملاتی هر هفته محاسبه می شود. از اولین روز معاملاتی هفته بعد قابل اعتماد است. تغییرات حجم مبنا بر اساس قوانین محاسبه و انجام می شود در نتیجه دینامیک است یعنی هر هفته برای هفته بعد در آخرین روز کاری هفته به روز رسانی می شود. در نتیجه اگر قیمت سهام افزایش پیدا کند حجم مبنا کاهش خواهد یافت و اگر قیمت پایین آید حجم مبنا افزایش پیدا می کند. به بیان دیگر می توان گفت که در صورتی که سهام های معامله شده در یک روز در یک نماد کمتر از حجم مبنا باشد به همان نسبت درصد نوسان قیمت آن سهم کمتر خواهد شد. حجم مبنای شرکت های پذیرفته شده در بورس ۸ ده هزارم است اگر تعداد کل سهم یک نماد پذیرفته شده در بورس ۲۰ میلیون سهم باشد تنها وقتی قیمت سهام این شرکت در یک روز می تواند ۴ درصد افزایش یا کاهش داشته باشد که حداقل ۱۶ هزار سهم شرکت در مدت روز خرید و فروش شود.

۱۶۰۰۰=۰.۰۰۰۸*۲۰۰۰۰۰۰۰

تاریخ دوازدهم اسفند ماه ۹۸ تغییر در حجم مبنای شرکت های بورسی را مشاهده می کنیم. حداقل ارزش حجم مبنا را می توان از تعداد حجم مبنا در قیمت پایانی آخرین روز هفته به دست آورد. در بازار فرابورس با تغییر قانون حجم مبنا انتظار می رود که به سرعت رشد بازار کمک شود. این موضوع تاثیر خود را در سهام های شرکت های کوچک بیشتر نشان می دهد. حجم معاملات اکثر این شرکت ها بیش از دو برابر فرمول محاسبه شده در روز می باشد. با توجه به در نظر گرفتن قیمت پایانی چهارشنبه برای محاسبه حجم مبنا هرچه قیمت سهام بالا برود نیاز به حجم بالای کمتری خواهد بود. این موضوع قیمت‌ها را به سمت رشد حرکت می‌دهد.

اگر حجم مبنا برابر با معاملات یک روزه یک برند باشد قیمت پایانی معاملات آن روز برابر با میانگین وزنی تمام معاملات در آن روز خواهد بود. ولی اگر میزان معاملات صورت گرفته در آن روز تنها درصدی از حجم مبنا باشد دیگر نمی توانیم قیمت پایانی را تنها با گرفتن میانگین وزنی از همه معاملات روز  به دست آوریم .

محاسبه حجم مبنا

فرض کنید یک نماد دو میلیون سهم دارد در چنین وضعیتی اگر قیمت پایانی این نماد در روز قبل آن ۱۲۰ تومان باشد. میزان معاملات آن برند مورد نظر به یک میلیون سهم یعنی نصف حجم مبنا برسد در اولین قدم از محاسبه قیمت پایانی امروز ابتدا میانگین وزنی معاملات آن روز را به دست می آوریم و سپس تفاوت میانگین به دست آمده با قیمت پایانی روز گذشته را در نسبت معاملات امروز به حجم مبنا ضرب می کنیم و سپس آن را به قیمت پایانی روز گذشته اضافه می کنیم. تا قیمت پایانی به دست آمده در  روز جاری به دست آید.

در این حالت اگر فرض کنیم که میانگین وزنی معاملات روز جاری ۱۳۰ باشد، قیمت پایانی نماد برابر  با ۱۲۵ تومان خواهد بود.

میانگین وزنی معاملات امروز: ۱۳۰

قیمت پایانی روز گذشته: ۱۲۰ تومان

حجم مبنا: ۲ میلیون سهم

حجم معاملات روز جاری: ۱ میلیون سهم

تفاوت میانگین وزنی معاملات امروز با قیمت پایانی در روز گذشته:

۱۳۰-۱۲۰=۱۰

تعدیل با حجم مبنا:

۵=۱۰*۰.۵

قیمت پایانی امروز:

۱۲۵=۱۲۰+۵

تعیین حجم مبنا باعث می شود که سرمایه گذاران  مطمئن باشند که بالا و پایین رفتن قیمت سهام در نتیجه خرید و فروش تعداد مشخصی سهام صورت گرفته است. در غیر این صورت میزان معاملات پایین سهام نیز می تواند قیمت سهام شرکت را تحت تاثیر قرار داده و موجب قیمت های کاذب در بورس شود. برای مشاهده حجم مبنای مربوط به هر برند بورسی باید در سایت مدیریت فناوری بورس تهران به جستجوی نماد مورد نظر پرداخت. به طور خلاصه می توان گفت که به حداقل سهامی که باید در یک روز معامله شود تا قیمت اصلی و پایانی آن سهم بتوانند دچار نوسان مثبت یا منفی شود حجم مبنا گفته می شود. این ابزار در بورس تهران به حفظ آرامش در معاملات کمک می کند. باعث می‌شود که از قیمت های کاذب سهام و هیجانات ناشی از آن جلوگیری شود. در نتیجه افت یا رشد بی رویه قیمت سهم را تجربه نکنیم. در تعیین میزان آن معامله‌گران دخالت ندارند و به طور خودکار توسط خود سامانه معاملات اندازه گیری می شود.

می توان اینطور عنوان کرد که  دلیل وجود حجم بنا به این خاطر است که یک سهم با حجم خرید کم دچار نوسان شدید قیمتی نشود. در واقع دستیابی به رشد پایدار در بازار سهام از مهمترین اهداف بورس تهران می باشد. برای اینکه بازار بهتر عمل کند لازم است که معاملات در فضای آرام و بدون از هیجان و با شیب ملایم صورت گیرد. تغییر فرمول حجم مبنا یکی از عواملی است که می تواند رونق بازار را افزایش دهد و قیمت‌های کاذب و حبابی را از بین ببرد.

زمانی که  تعداد سهام شرکتی زیاد باشد مطمئنا حجم مبنای بالاتری هم دارد بر این اساس در معاملات سهام شرکت های بزرگ که حجم مبنای آن زیاد است نوسانات کمتری را نسبت به سهام شرکت های کوچک تجربه می کنند. افرادی که قصد نوسان گیری دارند عموما به دلیل سودی که از نوسانات در کوتاه مدت به دست می آورند در سهام شرکت های کوچک مخصوص شرکت های پذیرفته شده در فرابورس شرکت می کنند.