بازارهای مالی به دوقسمت بازار پول و بازار سرمایه تقسیم می شود. در بازار پول اسناد مهم مانند اوراق قرضه مورد خرید و فروش قرار می گیرد. در این بازار عموما ا واسطه‌گران و کارگزاران حضور فعال دارند. زیرا  اینها برای خود چیزی نمی خرند یا نمی فروشند بلکه مانند بنگاه های ملکی خرید و فروش را برای افراد دیگر به صورت واسطه انجام می دهند. بورس کالا وضعیت شبیه بازار پول می باشد.

  بورس کالا چیست

در بورس کالا، کالا های مشخصی با روش های تعیین شده مورد معامله قرار می گیرند. در این بازار تعداد زیادی افراد به خرید و فروش از طریق کارگزاری می پردازند. در حال حاضر بورس کالای تهران در در زمینه هایی مانند پتروشیمی، فلزات و غیره فعالیت دارد.

نخستین بورس کالایی ایران در شهریور ۱۳۸۲ در بورس فلزات شروع به کار کرد و بورس کالای کشاورزی نیز در شهریور ۱۳۸۳ فعالیت خود را آغاز نمود. در سال ۱۳۸۵ بورس فلزات و بورس کالای کشاورزی با هم در آمیخته شدند و از مهر ۱۳۸۶ زیر نظر سازمان بورس کار خود را شروع کردند. از اهداف سازمان بورس کالای ایران می توان به سازماندهی بازار کالاهای خاص مانند محصولات پتروشیمی و انرژی و فلزات را عنوان کرد. با استفاده از بورس کالا می توانیم به حذف واسطه گری و همچنین از بین بردن دلالان در معاملات کمک کنیم. کاهش نوسانات بازار و امکان انتقال ریسک، یکی دیگر از اهداف سازمان بورس می باشد. استفاده از مکانیزم معاملات آتی در رونق بخشیدن به بازار کالا و حفظ منافع مصرف کننده و تولیدکننده بسیار مهم است. بعد از چند دهه کار بورس کالا در جهان خیلی از مشکلات این بازار برطرف شده است.

ناکارآمدی بازارهای سنتی و عدم شفافیت آن برای معامله گران یک دلیل مهم برای تشکیل بورس کالایی در جهان بوده است. در بورس کالایی با استفاده از ابزارهای خوب اقتصادی، یک نظام سازمان یافته معامله و توزیع کالا در کشور های مختلف به راه افتاده است و باعث ورود کشورهای مختلف به بازارهای جهانی شده است. در سراسر جهان صدها بورس کالایی بسیار پیشرفته هم اکنون به کار مشغول هستند. از قدیمی ترین بورس کالا، می توان به بورس کالای تجاری شیکاگو با ۱۷۰ سال سابقه اشاره کرد. بورس فلزات لندن با ۱۳۰ سال سابقه نیز بعد از شیکاگو در رتبه دوم قرار دارد.

بورس کالای ایران چه زمینه هایی فعالیت می کنند؟

  • فلزات و مواد معدنی مانند کانی های فلزی
  • محصولات شیمیایی و پتروشیمی
  • محصولات کشاورزی
  •  معاملات آتی و آینده

در بورس دنیا معاملات به شکل قراردادهای آتی معامله می‌شود. به این دلیل کالا به صورت فیزیکی معامله نمی‌شود و تنها بین نیم تا ۳ درصد حجم معاملات به تحویل کالا منجر می شود. به همین دلیل بورس کالایی  ایران با بورس کالایی خارج تفاوت بزرگی دارد. زیرا مکانیزم ها و روش تحویل و تسویه کالا در ایران با دنیا متفاوت است. در بورس کالایی دنیا تایم معاملات ۲۴ ساعته می باشد که تفاوت مهم دیگر با بورس ایران می باشد.

مزایا معامله در بورس کالا

ایجاد اطمینان در بین طرفین معامله اولین مزیت بورس کالا می باشد. کالاهایی که در بورس عرضه می شوند مراحلی را طی می کنند که حاکی از اصالت کالا می باشند. فروشنده کالا نیز از نظر اصالت تایید شده می باشد به همین دلیل معاملات دارای اطمینان بالایی است. پرداخت وجه و تسویه کالا مورد معامله از طریق اتاق پایاپای انجام می شود. در نتیجه ریسک پرداخت و تسویه و وجود ندارد.

انجام معامله در بورس کالا باعث کشف نرخ و قیمت کالا می شود. کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا در بورس کالا یکی از مزیت های این بازار می باشد. با رقابت بین تعداد زیادی از عرضه کننده و خریدار کشف قیمت به راحتی انجام می گیرد. چنانچه عاملی بر قیمت کالا تاثیر بگذارد، به طور شفاف خود را در این بازار نشان می‌دهد. در بورس کالا شفافیت مهمترین عامل اطمینان معامله گران است. تعداد زیادی خریدار و فروشنده نرخ های پیشنهادی خود را به صورت شفاف در معرض دید عموم قرار می دهند. اسناد و مدارک مبنی بر خرید و فروش این بازار مورد اطمینان می باشد. در این بازار امکان معامله صوری وجود ندارد در نتیجه برهنه بودن این بازار جذابیت خاصی برای آن ایجاد کرده است. دولت و سهامداران بر این بازار نظارت می کنند.

معایب بورس کالا

کسانی که در بورس کالا خرید انجام می دهند، حجم خریدشان از حد معینی نباید کمتر باشد. برخی کالاهای عرضه شده در بورس کالا به صورت سبد عرضه می‌شود و شما نمی توانید انتخاب انجام دهید. کسانی که در این بازار به دنبال عدم شفافیت هستند معامله در این بازار را دوست ندارند. این افراد عموما به دنبال فرار مالیاتی هستند. عرضه کننده باید به صورت دائمی کالای خود را عرضه کند.

با توجه به این که عمر بورس کالای ایران به حدود ۱۰ سال می‌رسد به نسبت آن بازار با رشد خوبی مواجه بوده است که می توان آن را دلیل کارآمدی این بازار دانست.

در انعقاد قرارداد در بورس کالا باید موارد زیر تعیین شود:

  1. مشخصات کالا و نوع قرارداد مورد معامله
  2. میزان کالا
  3. واحد اندازه گیری کالا
  4. روز و ساعت تحویل
  5. بسته بندی کالا
  6. محل تحویل
  7. واحد پول

مراحل خرید کالا در بورس کالا

ابتدا  مشتری کد بورسی خود را در بورس کالا از طریق کارگزاری مورد نظر دریافت می کند. حال می تواند مشتری حقیقی باشد یا حقوقی. بعد از آنکه کد بورسی کالا برای مشتری اتخاذ شد. تکمیل فرم درخواست خرید برای هر خرید باید تکمیل شود. در این فرم خریدار مشخصات دقیق کالا و همچنین نام تولید کننده کالا و حداکثر قیمت آن و… مشخص می کند. سپس باید امکان خرید بررسی شود و بعد از آن کارگزار خریدار رایزنی خود را با تولید کننده انجام می دهد. سپس واریز پیش پرداخت که عموما ۱۰ درصد از ارزش تقریبی کالای مورد سفارش می باشد به حساب کارگزاری واریز می شود. کارگزار در زمان عرضه کالا در بورس طبق درخواست خریدار با سایر کارگزاری ها رقابت می‌کنند و در صورت عرضه کافی و قیمت مناسب کالا را خریداری می کند. بعد از خرید کالا، اطلاعیه خرید کالا به وسیله کارگزاری برای خریدار ارسال می شود. در این اطلاعیه جزئیات خرید و قیمت به همراه حق الزحمه کارگزاری درج می شود. خریدار باید حداکثر تا ساعت ۱۰ صبح روز سوم کاری الباقی مبلغ خریداری شده را بر اساس اطلاعیه کارگزاری به حساب‌های مندرج در اطلاعیه واریز نموده و فیش بانکی را به کارگزاری ارسال کند. بسیار مهم است که نام واریز کننده و خریدار یکسان باشد. پس از واریز وجه خریدار، کارگزاری خریدار با اتاق پایاپای تسویه می‌کند و مدارک تسویه را به کارگزار فروشنده تحویل میدهد. در این مرحله پیمانکار حمل بار و آدرس محل تخلیه به وسیله خریدار مشخص می شود. پیگیری و دریافت تاییدیه سفارش از کارگزاری فروشنده، به عهده کارگزاری خریدار می باشد. در مرحله پایانی خریدار با فروشنده با هم ارتباط برقرار کرده و با هماهنگی برای حمل کالا و تحویل آن اقدام می کنند.

از بزرگترین مشکلات تولید کنندگان نبود مواد اولیه در بازار ایران است و به دلیل شفاف نبودن بازار سنتی این مشکل بیشتر شده است. بورس کالا محل خوبی برای رفع این مشکل است. بازرگانان می توانند با اطمینان خاطر بیشتری از قیمت های آتی کالا، برای صادرات و واردات کالا اقدام کنند.